Październik 2015

W świecie uczuć

POWIĄZANIE Z NIEŚMIAŁOŚCIĄ

Zawstydzanie i zażenowanie ma powiązanie z nieśmiałością, na co wskazuje w swej teorii emocji Izard (1977). Ludzie nieśmiali szybciej zareagują tymi emocjami w sytuacji społecznej, gdy ich idealne ego będzie wystawiane na próbę. Co prawda w języku pol­skim nie znam prac na ten temat, ale polecam zainteresowanym wie­lokrotnie wznawianą książkę P. Zimbardo (1977) Shyness naświet­lającą wnikliwie nieśmiałość jako jedną z cech osobowości. Na koniec dodam, że podobnie jak wstręt,także wstyd nie ujaw­nił typowego dla siebie wzorca akustycznego, co autorzy tłumaczą tym, że wstyd jest trudny do wyrażenia przez aktora i jest mieszany ze smutkiem (Johnstone, Banse i Scherer, 1995).Zależnie od wyznawanej…

W świecie uczuć

DWA WYMIARY

Podajmy przykład dla obydwu typów sytuacji: dla pierwszego (item 28) : „Na przyjęciu robię krytyczne uwagi na temat wspólnej znajomej, gdy zauważam, że ona stoi tuż przy mnie” (średni wynik zażenowania M = 4,71 na 9-cio stopniowej skali) i dla drugiego (item 2) „Na odwiedzinach u znajomych, moja matka upiera się w jakiejś sprawie, że ma rację, chociaż się myli” (niski wynik zaże­nowania M = 1,97).Drugi wymiar sugeruje pytanie o sprawność i intencje autora, czyli na ile jest on odpowiedzialny za czyn i czyjego czyn był w pełni zamierzony. Manipulowanie w badaniach intencjonalnością aktora nie przyniosło rozjaśniających problem rezultatów co…

W świecie uczuć

NIEZAUWAŻENIE RÓŻNICY

Niektórzy autorzy nie widzą różnicy między wstydem i zaże­nowaniem. Borg, Staunfenbiel i Scherer (1988) definiują sytuację zażenowania w ten sposób: „Sytuacja, w którą jest zaangażowana osoba, należy do zbioru sytuacji wywołujących w niej zażenowa- nie\wstyd, tylko wtedy jeżeli system wartości określonej grupy odniesienia jest pogwałcony i to pogwałcenie jest postrzegane przy­najmniej przez jednego członka tej grupy odniesienia” (s. 84). W analizie sytuacji posługują się 11 wymiarami (facets), z których za kardynalne uważają to, jakiej rangi wartości lub które z nich są pogwałcane oraz w jakim stopniu i na ile ten czyn można przypisać aktorowi (wewnętrzna atrybucja sprawcza). Sytuacje, które uzyskują…

W świecie uczuć

ZNACZENIE POJĘĆ

Kontynuując dyskusję nad różnicowaniem tych emocji, podjęto dalsze badania empiryczne nad konotacyjnym zróżnicowaniem tych emocji w ramach projektu kierowanego przez autora tej pracy. Za pomocą dyferencjału semantycznego analizowano znaczenie konotacyjne pojęć: wstyd, zażenowanie i speszenie. Przebadano 60 osób w Polsce w wieku 20-57 lat oraz w Niemczech za pomocąló par przeciwstawnych przymiotników np. przyjemny — przykry. Wyniki zebrane przez Fudaleja i Kwiatkowskiego (1997) wskazują na to, że między wstydem i zażenowaniem nie ma zasadniczych różnic jakościowych. Na poziomie konotacyjnym zażenowanie jest rozu­miane przez Polaków jako emocja słabsza niż wstyd, mniej ne­gatywna i łatwiej przezwyciężanaPorównując oceny dokonane przez Niemców i Polaków,…

W świecie uczuć

SKŁONNOŚĆ DO WYBACZENIA

Ponadto zażenowanie ma miejsce w sytuacjach odmiennych jakościowo, które zagrażają ich image’owi, np. gdy mówi się im komplementy, wtedy, gdy śpie­wa się im „sto lat” na urodziny, a nawet wtedy gdy ktoś tylko na nich patrzy. W sumie skupienie uwagi na sobie może być źródłem tej reakcji emocjonalnej ponieważ zażenowanie jest stanem awersyjnym, ludzie najczęś­ciej nie doceniają jego adaptacyjnej wartości. Na przykład badania Millera (1988) ujawniły, że widzowie na sali lubią bardziej aktora przeżywającego zażenowanie, chociaż ten uważa, że zrobił słabsze wrażenie na widzach niż aktor nie przeżywający takiego uczucia. Korzyści z tego uczucia mają również miejsce w bardziej sponta­nicznych…

W świecie uczuć

ŹRÓDŁO ZAŻENOWANIA

Podczas gdy źródłem zażenowania były raczej trywialne sytuacje o charakterze zaskoczenia, to do wstydu docho­dziło wtedy, gdy przewidywalne zdarzenia ujawniały wobec siebie lub wobec innych głębiej umiejscowione w psychice braki czy słabe strony Ja. Jeżeli chodzi o reakcje, to zażenowanie wywoływało humor, uśmiechanie się i żartowanie (z siebie), natomiast wstyd pro­wadził do obrazy, złości i usprawiedliwiania się. Wyniki te podwa­żają utrzymywane mniemanie o bliskości, a może i równości między zażenowaniem i wstydem. Na ile są to podobne, a na ile różne emocje.Zażenowanie rozumie się potocznie jako słabszą formę wstydu w sytuacji popełnienia gafy łub zachowania się niezgodnego ze zwy­czajami, w…

W świecie uczuć

WSTYD A ZAŻENOWANIE

Ponieważ wstyd jest jakościowo, treściowo i intuicyjnie bliski zażenowaniu (ang. embarrassment), podejmowane są analizy uściś­lające znaczenie obydwu pojęć. (W języku polskim także częstym terminem jest zakłopotanie, jako słabsza emocja z rodziny wstydu). Zażenowanie jest emocją często doświadczaną w rozmaitych sytu­acjach społecznych niezależnie od tego, czy ludzie pełnią w nich aktywną rolę, czy są tylko obserwatorami (Gross, 1994). Podobnie jak ze wstydem również w zażenowaniu mocno uświadamiamy sobie własne Ja (Sharkey i Singalis, 1995). Funkcje są podobne w obu emocjach, w czym zatem są różnice. W badaniach (Miller i Tangney, 1994) studenci (60M i 400K) mieli za zadanie posorto­wanie 60 twierdzeń…

W świecie uczuć

ODRÓŻNIĆ WSTYD OD WINY

Wydawałoby się, iż różnica między jedną emocją i drugą pociągająca za sobą całe bo­gactwo odmiennych konsekwencji i mająca różne znaczenie dla organizmu jest jakoś nieproporcjonalnie mała i zbyt parcjalna, to trzeba tylko powiedzieć, iż w naszej wyobraźni psychologicznej stosujemy zbyt grube miary, podziały i demarkacyjne linie. Na tym m.in. polega misterium systemu emocjonalnego czy innymi słowy doskonałość psychiki, że potrafi wychwycić z pozoru nierozróż- nialne aspekty, jakości i nasilenia sytuacji zewnętrznej oraz pro­cesów wewnętrznych. Niemniej jednak sądzę, że powyższe róż­nicowania będą pomocne w rozgraniczeniu wstydu i winy. Dodam na koniec, że w tych rozróżnieniach między wstydem i winą czuje się ciągle…

W świecie uczuć

RESTRYKCJI NIGDY DOŚĆ

Czasem można komuś czynić zadość i jednocześnie ładować akumulator winy przez całe życie. Znane są przypadki finansowej pomocy, świątecznych paczek dla rodziny zabitego w wypadku samochodowym, do którego spowodowania poczuwa się ich nadaw­ca. Zakrawa to trochę na neurotyczne poczucie winy, ale granica między zdrową i neurotyczną winą jest cienka. Prawdopodobnie na­leżałoby zastosować dodatkowo inny mechanizm obronny, aby wyłączyć restytucję lub uwierzyć w jej odkupienie za pomocą dotychczasowych aktów zadośćuczynienia lub uwierzyć w Boskie i ludzkie przebaczenie. Powróćmy do rozróżniania winy od wstydu. Dokonane tu rozróżnienia przebiegają na poziomie niuansów i nie ma tutaj jakichś kategorycznych cięć czy klasyfikacji. Chociaż trze­ba podkreślić…

W świecie uczuć

OSTROŻNOŚĆ I KRYTYCYZM

Ta asymetria nakazuje nam ostrożność i krytycyzm w samooskarżaniu się. Gdy nas pytają albo gdy się spowiadamy z przeszłych qui pro quo będąc w stanie przy­gnębienia, będziemy oskarżać siebie i czuć winę bardziej niż na to zasługujemy, a wybielać partnera z jego wkładu w konflikt. Jak wi­dać, wina nie jest obojętna na nasze emocje i prawdopodobnie z nich czerpie wiele na swój użytek.Z winą jest też inny kłopot podobny do uśpionego mrowiska. Przeciętny człowiek stosuje mechanizm obronny znany od Freuda jako restytucja, czyli wyrównywanie szkody poprzez jakąś formę wynagrodzenia poszkodowanemu za wyrządzone mu zło. Ale istnie­je tutaj pewna pułapka, wyrażająca…