W świecie uczuć

NORMY MORALNE

Normy moralne, do których odnosi się reakcja winy, są nadbudowane na emocjonalno-ewaluatywny system w osobowości człowieka. Chodzi tu o zasady i standardy uznawane przez aktora jako wartościowe, godne akceptacji, jednym słowem moralne, przyjęte przez nas na bazie refleksji i decyzji i co bardzo istotne — są uznawane przez in­nych ludzi. Są one traktowane jako imperatywy działań. Mając na uwadze takie teoretycznie zróżnicowanie, bardziej zrozumiałym będzie uzyskiwanie silniejszych korelacji między wstydem i emocjo­nalnością oraz brak znacząco silnych relacji między winą a emocjo­nalnością, określoną przez teorię i narzędzie pomiarowe zaofero­wane np. przez Eysencka. Nie chciałbym jednak zostawić wrażenia, że wina jest jakoś po­zbawiona…

W świecie uczuć

WSTĘPUJĄCE ZABURZENIA

Jakiekol­wiek zaburzenie tego z wysiłkiem utrzymywanego stanu jest od­zwierciedlone w systemie emocjonalnym, prawdopodobnie dlatego (też), że między emocjami, a utrzymaniem idealnego Ja zachodzi bezpośrednie i względnie mocne powiązanie. Reakcja wstydu zako­rzeniona jest w Ja będącym najbliżej naszej świadomości i przez to najszybciej bronionym przez wszystkie możliwe podsystemy osobowości. Większa labilność, wrażliwość emocjonalna jednostki daje o sobie znać za każdym razem, gdy standard pozytywnego obra­zu siebie zostaje jakoś naruszony, czy to przez kogoś z zewnątrz, np. krytyka i poniżanie nas przez innych, na co reagujemy złością albo przygnębieniem, czy to przez samego aktora, na co reaguje wstydem a czasem też złością…

W świecie uczuć

EMOCJONALNOŚĆ

Pojawiają się sugestie, iż wstyd jest bardziej związany z emocjonal- nością niż wina. Jeżeli przeżycie winy ma inny rezonans w emocjo- nalności człowieka niż to ma miejsce w przypadku wstydu, to warto pokusić się na dalszą spekulację o naturę obu zjawisk. Emocjami zwykle reagujemy na zmiany, bodźce, sytuacje i informacje odno­szące się do nas samych, do naszego ja, do naszego ciała. W prostej linii można to ogólne i niemal obiegowe już twierdzenie odnieść do wstydu. Jego geneza, przebieg i wygaszenie jest scentrowane na ak­torze, na jego samoocenie, samowartościowaniu, obronie siebie jako systemu dobrego, godnego pożądania i akceptacji. Każdy niemal automatycznie,…

W świecie uczuć

WOLNA WOLA

Za przeżywaniem winy czy wstydu kryje się jedno z fundamen­talnych założeń, a mianowicie wolna wola. Zgodnie z tym powo­dzenia i niepowodzenia zależą od własnego wysiłku i aktywności a jak sugeruje Weiner (1985), wstyd zależy bardziej od sprawności a wina od zamiaru czyli intencjonalności czynu.W kulturze Wschodu uznającej determinizm karmy uważa się, że rzeczy i zdarzenia mają miejsce, bo takie jest już ich przeznacze­nie, niezależnie od tego czy człowiek czyni wysiłki, aby im zapobiec albo je wywołać. „Zrządzenie boskie, klątwa Boża”. Także osoba doświadczająca zła ze strony drugich przyjmie je pasywnie. Jeżeli chodzi o takie czynności, za które przedstawiciel Zachodu, przeko­nany…

W świecie uczuć

POCZUCIE WINY

Możemy też czuć się winni, że tak wychowaliśmy dzieci. W szerszej perspektywie pojawia się wstyd za kolegów, znajomych, obywateli własnego kraju, przedstawicieli tej samej rasy. Badania Sadurskiego (1993) wskazują na to, że wstydzimy się za zachowanie bliźniego, jeśli identyfikujemy się z nim, jeśli jest nam bliski etnicznie. Polak bardziej wstydzi się za innego Po­laka niż Amerykanin za Amerykanina, co można tłumaczyć m..in. nasileniem wymiaru indywidualizmu-kolektywizmu w obu spo­łeczeństwach. Im bardziej jednostka czuje się niezależna od innych, im bardziej jest przeświadczona o odpowiedzialności za własne po­stępowanie, im bardziej żyje swoimi wartościami, tym rzadziej re­aguje wstydem, gdy inny z tej samej grupy…

W świecie uczuć

OBSZARY EMOCJI

Źródłem wstydu mogą być cechy naszego ciała słaba energia, nieatrakcyjność, szczególnie postępująca starość, choroby i niewydolność. To jest jedna z przyczyn, że depresja jest przede wszystkim fenomenem starości. Przedstawię kilka przykła­dów tego źródła wstydu w dalszej części rozdziału a tutaj dodam, iż ten obszar bodźcowy różnicuje dobrze wstyd od winy. Możemy się wstydzić niezgrabnej sylwetki, bo posiadamy ideał odbiegający od rzeczywistego, ale nie czujemy się winni, że tacy jesteśmy.Drugim obszarem wstydu jest zachowanie, a więc zrobienie czegoś, co jest niezgodne z naszym ideałem zachowań. Na tym ob­szarze wstyd spotyka się z winą. Jeżeli wzorzec uznawanego przez nas postępowania jest normą uznaną…

W świecie uczuć

WINA RÓŻNA OD WSTYDU

Wina jest różna od wstydu pod względem konkretności i swoistości, a także jest mniej emocją społeczną; może być przyjmowana w sa­motności, bez świadków czy odniesienia do innych osób. Wina od­nosi się do konkretnej czynności, przeciwnie niż wstyd, który obej­muje całe Ja podmiotu. Lewin pisząc o wstydzie z punktu widzenia psychoanalizy używa terminu niepokój wstydu (lęk przed wstydem — Z.Z.), który za­kłada, że wiele wysiłku i energii jest skierowanej na obronę siebie przed zagrożeniem bycia krytykowanym lub odrzuconym. Na płasz­czyźnie motywacyjnej można mówić o antycypacji wstydu a więc próbach zapobiegania czynom i zachowaniom godzącym w idealny obraz własnej osoby, a w efekcie…

W świecie uczuć

W ASPEKCIE BEHAWIORALNYM

Mówiąc o aspekcie behawioralnym tych emocji, to wina prowa­dzi do ekspiacji, do odrobienia szkody, a czasem do poszukiwania kary. Izard (1977) uważa winę za główną emocję w świadomości człowieka, bo ona kontroluje agresywne impulsy, zachęca do za­dośćuczynienia a więc warunkuje odbudowanie społecznej har­monii. Przeciwnie w przypadku wstydu. Tendencja do działania ma charakter ucieczki, schowania się, ukrycia osobistej porażki przed oczyma obserwatorów. Baumeister, Stillwell i Heatherton (1994) charakteryzują winę, a także kontrastowo do niej wstyd w perspektywie interpersonalnej. Mówiąc o winie mają na uwadze nieprzyjemny stan emocjonalny podmiotu związany z możliwymi zastrzeżeniami co do jego/jej dzia­łania, nie-działania, okoliczności i zamiarów. Wina jest…

W świecie uczuć

GENEROWANY PRZEZ NIEPOWODZENIE

Pozostałe dzieci, które chciały naprawić przekroczenie, zaliczono do grupy win­nych. Porównanie obu grup ujawniło przewagę zachowań typowych dla wstydu w grupie pierwszej, a zachowań typowych dla winy w grupie drugiej, co wskazuje na znaczną spójność wzorca behawioralnego u dzieci przeżywających wstyd albo winę. Nie wiemy dlaczego u jednych wyzwolił się wstyd, a u drugich wina, ale gdy już uczucie zostanie uruchomione, jego następstwa tworzą względnie odmienny i czytelny wzorzec zachowania. Dla podsumowania powyższych eksplikacji dodajmy, że wstyd jest generowany przez niepowodzenie, niewywiązanie się z życia zgodnie ze swoim ideałem. Czujemy się poniżeni, szczególnie w oczach osoby, której opinia jest dla nas…

W świecie uczuć

WSTYD OD DZIECIŃSTWA

U dzieci z zaburzonych emo­cjonalnie rodzin nawet drobna sytuacja w późniejszym życiu może wywołać smutek i rozregulować ich emocje ze względu na to, że wcześniej i w większej ilości były wystawiane na przeżycie nega­tywnych emocji. Autorki analizują powstawanie winy, ale wniosek można odnieść do wielu negatywnych emocji. Od wczesnego dzieciństwa wstyd jest różnicowany jako odmien­na emocja niż wina, co zdają się potwierdzać badania eksperymen­talne. W jednym z nich postawiono pytanie, czy da się odróżnić wzorce zachowań typowe dla wstydu od wzorów typowych dla winy. W eksperymencie Barrett, Zahn-Waxler i Cole (1993) wzięło udział 44 dzieci w wieku 25-36 miesięcy. W czasie…